Historia

Índice do artigo

A alta Idade Media: Un período de oscuridade

 

Co declive do Imperio romano de Occidente, chegan á península os grupos xermanos: suevos, vándalos e alanos, que atravesan os Perineos no ano 409. O reparto que fan da península coa venia de Roma que asina os foedus ou pactos de asentamento (hospitalitas), determina que despois de numerosas liortas e batallas, arredor do ano 411 se apousenten os suevos na Gallaecia, dando inicio á etapa histórica coñecida como Alta Idade Media, que se inaugura coa instauración do reino suevo na antiga Gallaecia romana.

O escaso número de suevos chegados acabarán diluídos e integrándose co resto da poboación, ademais cambiarán a actividade da guerra pola de campesiños, xa que grazas ao foedus vanse dedicar a poñer en cultivo gran parte do ager publicus que lles é asignado pola administración romana. Consecuencia desta integración vai ser a conversión ao cristianismo dos suevos no 449, coincidindo co reinado de Requiario.

Dende o punto de vista da estruturación e ocupación do territorio vai estar determinada en gran medida polas características convulsas da época (p.e. Batalla de Órbigo, 456), mudando gran parte do sistema administrativo, político e económico da etapa anterior; o que suporá o declive das estruturas que facilitaban e impulsaban un comercio a media e longa distancia, causando o declive dos centros urbanos ou protourbanos destinados a actividades do sector secundario (produción oleira e metalúrxica, actividades relacionadas co tratamento e procesado dos bens alimentarios como panadarías, conservas afumadas e salgadas, ou industrias, como a da madeira e carpintería, industria téxtil, artesanado, etc.

A entrada dos pobos do Norte de Europa, os bárbaros, provoca un declive urbano seguido dunha ruralización do hábitat, diluíndose os grandes aglomerados da época anterior, cun retroceso da vida comercial e urbana; iniciándose os pasos cara ao feudalismo, cunha economía de auto subsistencia, cun fortalecemento da nobreza tradicional e da xerarquía sueva como grandes terratenentes.

Despois dos avatares políticos que xorden cos problemas de alianzas entre suevos, francos, bizantinos e visigodos a raíz das sublevacións e confrontacións por temas relixiosos, acabará desencadeando que Leovixildo –rei visigodo- invada as terras galegas e anexione o reino suevo á monarquía hispano- visigoda no ano 585.

Dende o punto de vista administrativo vaise configurar unha figura que chegará aos nosos días, como é a “parroquia “ como elemento de división administrativa. Esta partición vai ser obra das influencias romano- bizantinas de Martiño de Dumio que recala no Galliciense regnum provinte de Bizancio no ano 550. Esta reforma administrativa coñécese como Parrochiale Suevum ou Divisio Theodomiri, que establece a división do territorio da antiga Gallaecia –aproximadamente- en trece sedes episcopais, subdivididas en dioceses, e estas á súa vez en parroquias. Esta reforma evidencia a importancia da relixión na administración, conformándose con un papel hexemónico a nivel político- administrativo. É preciso ter en conta a represión que vai ter a nobreza laica que vai manter unha actitude en rebeldía, ante a que a monarquía hispano- visigoda tomou represalias, adiantándose ao sector eclesiástico que verá satisfeito as súas aspiracións de fortalecemento do seu poder.

Conforme nos vamos imbuíndo na Idade Media, entre os séculos VIII e XI, vanse suceder unha serie de episodios que manifestan a extraordinaria importancias das vías de comunicación, principalmente as marítimo fluviais. Estes episodios son os referidos ás segundas vagas de asediadores, normandos e musulmáns recalan nas costas galegas para levar a cabo acción depredadoras.

Os primeiros van ser os musulmáns que aparecen na historia galega no 714 dentro do impulso expansivo, establecendo asentamentos nestas latitudes. Á altura do 740 non se conserva constancia da presenza bérber; non obstante, no 997 Almanzor volve asediar Compostela.

Os normandos fan acto de presenza a partir de 844, en particular nas zonas costeiras, ao se trasladar por vías marítimo- fluviais, dada a rapidez, seguridade e volume de carga do material apresado. Dende estes momentos de mediados do século IX vai ser o pesadelo das zonas do litoral sometidas a asedios e devastacións constantes, o que obrigará a unha despoboamento do litoral e das ribeiras dos ríos, navegables en momentos estivais, coincidindo coa chegada das razzias dos normandos, obrigando a dirixirse cara as zonas máis interiores aos oriúndos do litoral para evitar o saqueo.

Este tipo de circunstancias obrigarán aos gobernantes da época a tomar medidas, destacando por exemplo a construción das Torres do Oeste polo bispo Sisnando, co fin de controlar o acceso pola ruta fluvial do Ulla e garantir certa seguridade. Neste intre volve poñerse de relevo a gran importancia da vía marítimo- fluvial como arteria de comunicación.

Esta inseguridade latente, vai desencadear unha maior dependencia feudo- vasala da nobreza respecto do pobo. Outórganlle protección militar en favor dunha dependencia económica (entrega de propiedades, p.e.), o que volve transformar o panorama da ocupación humana sobre o territorio; están xurdindo castelos, fortalezas e pazos dos señores feudais. A situación destas construcións vai ser estratéxicas, atendendo aos asedios de normandos e sarracenos por vía marítimo- fluvial; ou ben en zonas continentais coa finalidade de controlar a tenue fronteira co mundo musulmán en momentos de reconquista.

Coa invasión musulmán da península no 711 e a derrota do reino hispano- visigodo, a estrutura político- administrativa vai desaparecer, volvendo aflorar as formas de organización popular máis básicas e tradicionais característica que perdura da época prerromana. En realidade estas formas apenas foran modificadas en natureza, o que se fixera fora substituílas dende un punto de vista administrativo, como sucedeu co Parrochiale suevo, que non fixo máis que integrar a organización primixenia nunha estrutura homoxénea e organizada. Agora en época alto medieval coa desaparición dunha estrutura supralocal, van arraigar as competencias propias destas, en mans do señor (defensa, xustiza, impostos, obras públicas, etc.) configurándoseseñorío xurisdicional.

Análise da ocupación do territorio na Alta Idade Media.

Nestes momentos van sufrir un importante decaemento os núcleos costeiros que florecerán a raíz da pesca e o comercio, desprazándose estas poboacións cara a zonas interiores –como vimos- en busca de protección, e xerando un momento de esplendor das explotacións agrarias no eido rural, apartados das principais vías de comunicación, desenvolvéndose as actividades en centros moi reducidos cunha rede de comunicacións de ámbito local.

O hábitat nestes intres caracterízase pola súa localización rural, cunha gran dispersión centrada en pequenas unidades de explotación cunha economía de auto subsistencia. Nestes momentos non existen grandes concentracións de asentamentos humanos senón núcleos rurais dispersos caracterizados polo autoconsumo, cunha produción artesanal e un escaso desenvolvemento técnico.

As invasións van xerar un impacto escaso sobre estes asentamentos, xa que como recollen as fontes, en certas épocas o campesiñado rural ausentábase da zona litoral retirándose aos montes, fóra das rutas dos razzias e depredacións dos invasores. As zonas litorais que florecerán en certa medida grazas ao comercio marítimo, a pesca e o marisqueo; coa interrupción das vías de comunicación, gran parte da poboación vai asentarse novamente en lugares afastados da costa, en zonas máis favorables para as actividades agrarias.

Esta inseguridade persistente dende o século VIII ao XI, vai condicionar en certa medida algunhas das características do hábitat, e vai condicionar tamén o tipo de construcións que se van erguer, a partir destes momentos irán xurdindo por toda a xeografía galega os castelos e fortalezas, como por exemplo as Torres do Oeste, que vai xerar certa dependencia da nobreza e do clero e que lle outorgará protección á plebe a cambio de vasalaxe; configurándose desta maneira un dos xestos máis representativos do feudalismo, conferíndolle ao señor as competencias fiscais, de obras públicas, defensa e xustiza.

As pegadas da Alta Idade Media en Boiro.

Ademais dos novos xacementos arqueolóxicos incorporados recentemente ao catálogo municipal como son <> e <>, aos que xa fixemos referencia no apartado anterior, e que poderían pertencer a ámbolos dous períodos, á Antigüidade tardía ou aos primeiros séculos da Idade Media; ou incluso estar falando de perdurar de forma alongada entre ámbolos dous momentos; na actualidade cos datos dos que dispomos non podemos concretar con maior detalle.

No caso do <> parece probable que o topónimo estea indicando un asentamento de dedicación agro- gandeira, caracterizado pola auto subsistencia na produción de bens de consumo. Ademais o seu enclave extra muros do Castro de Sandrenzo, podería estar indicando un asentamento pos castrexo de longa permanencia, xa que hai que ter en conta que nesta zona tense documentada toda a secuencia cronocultural dende época neolítica até a actualidade, que sigue sendo un importante núcleo residencial.

En concreto, este xacemento forma parte da clasificación de xacementos non monumentais ou invisibles, é dicir aqueles que polas súas características a penas deixan evidencias no territorio, o que non implica que deixen de ser importantes, xa que podemos consideralo, a día de hoxe, como único na zona, e polo tanto cun alto potencial informativo, xa que ademais pertence a un momento no que as fontes escritas son escasas e como resultado de todo isto (escasas fontes escritas e baleiro arqueolóxico) fan que o xacemento sexa excepcional.

As evidencias exhumadas a raíz do movemento de terras levado a cabo na zona pon de manifesto a existencia de varias estruturas arqueolóxicas (muros) e numerosos derrubes, sen esquecer os abondosos restos de cultura material, tanto construtiva (tégulas) como de consumo e almacenamento (olas de almacenaxe e recipientes de cocción e consumo).

Este tipo de xacementos aportarán valiosos datos para escribir novas páxinas na escura historia tardo antiga e alto medieval galega, e polo tanto tamén da historia boirense.

Outra das manifestacións presentes na zona do que podemos datar o seu momento fundacional nestes intres da alta idade media, é a división administrativa en parroquias que fixa as súas raíces no reino suevo, que perdura até a actualidade, e que podemos clasificalas como parte do patrimonio inmaterial.

En Boiro contamos con oito parroquias: San Cristovo de Abanqueiro, San Ramón de Bealo, San Vicenzo de Cespón, San Xoán de Macenda, Santa Baia de Boiro, Santa María do Castro, Santiago de Lampón, Santo Andrés de Cures. Cadansúa das cales, dispón dun conxunto monumental impresionante e único, do que dan fe as distintas igrexas, igrexarios e casas reitorais.

Outra das evidencias da Alta Idade Media en territorios boirense atópase nas inmediacións do núcleo de Abanqueiro, onde se conserva un sartego (sepulcro antropoide) que dadas as características que presenta podería ser máis antigo que a propia fundación do templo de San Cristovo de Abanqueiro, que se estima ao longo do século XIII.

|