Historia

Índice do artigo

A Antigüidade: o mundo Galaicorromano

 

Mentres que en época protohistórica o xacemento emblemático vai ser o castro, en época antiga fixarémonos nas infraestruturas que flanquean o noso territorio, concretamente referímonos ás vías terrestres, as vías romanas. 

A conquista militar do NW peninsular podémola reducir a tres fases: (I) o ano

137 a. C. cando o procónsul Decimo Xunio Bruto acomete a conquista militar entre o Texo e o Douro, sometendo a zona da Lusitania; (II) nos anos 61-60 a. C., Xulio Cesar realiza unha nova campaña militar sometendo aos territorios do NW até o Golfo Ártabro (rías de Betanzos, Ferrol e A Coruña); (III)entre os anos 29-16 a. C. ten lugar a conquista total do NW en mans de Augusto, celebrándoo coa erección das Aras Sestianas. 

Realmente hai que matizar certos aspectos da conquista militar romana, xa que as fontes documentais das que dispomos, exhiben certo carácter propagandístico, relatan a conquista para realzar as xeiras bélicas dos seus patróns. O contacto co mundo romano, co mundo mediterráneo é bastante anterior á conquista bélica, podendo incluso retrotraer á idade do Bronce, momento no que comeza un intenso intercambio de mercadorías. A romanización do NW vai ser distinta, de baixa intensidade dadas as súas características. Trátase dun proceso de aculturación, de asimilación da cultura romana, que pasará a coñecerse historicamente como a época galaico-romana, que fai referencia a esa asimilación de novas influencias (crenzas, gustos artísticos, modos de vida, hábitat, etc.). 

A Roma interésalle o control político e administrativo da Gallaecia (NW peninsular) para explotala economicamente, principalmente pola súa riqueza mineral, concretamente polo estaño, cobre e ouro; e tratarse dunha zona de paso cara os finisterres atlánticos, o galego, bretón, británico e o irlandés; en definitiva, un enclave primordial para a comunicación vía maris coa fachada atlántica e cantábrica.

Para poder controlar política, económica, militar e administrativamente a zona do NW peninsular van desenvolver unha serie de infraestruturas que faciliten o acceso a zona, e as comunicacións a media e longa distancia; centrando os seus esforzos na construción das grandes obras públicas (vías, pontes, faros, etc.). 

Durante a época galaico-romana ou Antigüidade o asentamento da poboación diversifícase, séguense ocupando os castros, instálanse en novos enclaves como os vici –pequenos núcleos rurais abertos de autosubsistencia-, villaes –vilas ou mansións rurais- ou grandes civitas -cidades-; todo isto responde a unha serie de transformacións económicas e á adopción de modos de vida romanos, que mudan en gran medida o emprazamento e polo tanto as características dos xacementos da época. 

Dende o punto de vista arqueolóxico quedan moitos xacementos por saír á luz, aínda que nestes intres non poidamos apuntar ningún con fiabilidade salvo os casos novidosos do xacemento de O Curral (Sandrenzo) ou Torta (Agañán). No caso das   grandes obras infraestruturais podemos sinalar trazados da antiga calzada romana (con matices); pero estamos convencidos que dada a importancia da zona dende os albores do Neolítico, cuxa máxima expresión é o megalitismo, ou a densidade de asentamentos castrexos existentes, ademais da importancia da zona como vía de paso tanto para comunicarse coa zona oeste do Barbanza, como coa ría de Muros-Noia, atraveso da valgada natural do Confurco; que só e cuestión de tempo que a arqueoloxía nos amose os vestixios que se atopen agochados baixo os sedimentos do solo.
 

Boiro durante a antigüidade.

O descubrimento recente de dous xacementos arqueolóxicos no termo municipal de Boiro datados na Tardo-Antigüidade ou Alta Idade Media, pon de relevancia a existencia de un contínuum na ocupación do territorio boirense. A localización do que puideran ser dous vici –pequenos asentamentos rurais abertos, cunha natureza fixada na autosubsistencia produtiva- permite encher un baleiro histórico e arqueolóxico non só na historia de Boiro, senón que afonda no coñecemento destes intres escuros en toda a fachada norte da ría de Arousa.
 

No que atinxe ás infraestruturas de comunicación que tenta vertebrar os distintos territorios, no caso de Boiro consérvase o que tradicionalmente se considera a calzada romana do Monte de Vitres. As distintas interpretacións feitas sobre esta vía consideran que se trata dun treito da Calzada que formaría parte da vía XX ou <<per loca marítima>>, variante da vía XIX pero situada ao longo da costa atlántica do NW, cunha extraordinaria importancia económica, definida pola intensa actividade mineira, e o extraordinario papel comercial que permitía ter comunicados os núcleos costeiros cos interiores.
 

As referencias á calzada romana do Monte de Vitres (López Ferreiro) fan alusión ao acuartelamento da Legio VII Victrix no entorno, o que quedaría fixado na toponimia da zona como Castelo de Vitres. Outros anacos desta estrada podemos vela en Belles de Arriba e Belles de Abaixo.
 

A pesares da eiva de datos empíricos nestes intres, é probable que nos atopemos ante unha calzada romana fosilizada ou substituída por un rueiro medieval. Para esta nova interpretación  baseámonos nos seguintes argumentos:

O Castelo de Vitres. Os restos arqueolóxicos conservados manifestan que se trata dun asentamento medieval, así como o topónimo: castelo. O posible contexto de fundación do Castelo de Vitres sexa finais da Alta Idade Media, momentos que corresponden cunha alta inestabilidade e conflitividade política militar coas invasións normandas, vikingas e sarracenas. Neste contexto adóptanse unha serie de medidas co fin de protexerse destes ataques, e unha delas é a construción dunha serie de torres con fins de vixilancia, protección e defensa contra os asediadores. Como resultado destas medidas constrúense as Torres do Oeste en Catoira, as fortificacións de Pontesampaio ou a Lanzada, e posiblemente o Castelo de Vitres, que posúe un amplo control visual sobre parte da Ría de Arousa.

 

En relación coa <<calzada>> resulta dubidoso que a configuración actual sexa de orixe romana, dende logo pode estar fosilizando unha antiga vía, pero na actualidade semella ser unha vía medieval relacionada co rexurdir dunha economía de mercado, que vai acompañada cunha reestruturación política e o restablecementos das rutas comerciais durante a segunda metade do século XII, que vai acompañado dunha posta ao día dos vellos camiños e pontes. Neste contexto, o rei Fernando II crea un novo porto de reguengo en Noia arredor de 1164 para tentar liberar ao comercio exterior galego, monopolizado polos arcebispos composteláns.

Outras das vías de comunicación que podemos considerar como unhas das máis antigas da municipio, é a actual estrada AC-305, concretamente no treito da Ponte da Brea. Indiscutiblemente, atopámonos ante un topónimo que fai alusión directa á rede viaria terrestre (Brea, Verea). Non sería destacable este treito de vía, que quedou consagrado en época antiga, se non se tratase dunha vía de comunicación prehistórica, xa que se atopa custodiado no seu trazado por un conxunto importante de túmulos megalíticos dende a Ponte da Brea até a Amañecida.

Sucederá o mesmo con posterioridade, tanto en época medieval, que se van empregar as vías, nalgúns casos construídas exnovo e noutras consolidadas sobre antigos camiños; como en época moderna coa estruturación e ordenación do territorio a traveso dos camiños reais (Decreto de 1759 de Floridablanca), que posteriormente, a partires de 1865 se converterá nunha estrada propiamente dita,  AC-305 dentro do proxecto de modernización do viario. Deste xeito confirmamos que nos atopamos ante o aproveitamento dunha vía de comunicación dende tempos inmemoriais até a actualidade, xa que facilita a comunicación entre as dúas marxes da ría de Arousa, facéndoos transitables. 

Este treito entre a Amañecida e Ponte da Brea é ademais particular por atoparse no seu debagar parte da Corredoira francesa que debe o seu nome ao intento de ocupación francesa en época moderna. Outra das particularidades do treito é que nas inmediacións eríxese o camiño que vai a Bealo, topónimo que volve pór de relevancia a gran importancia das vías de comunicación, xa que pode derivar do termo viarium ou vialis.

 

|